تاریخچه ی جرایم زیست محیطی

در این فصل تاریخچه ی تهدید علیه بهداشت عمومی در دوران اسلام و همچنین سابقه قانون گذاری آن به طور مفصل بحث می شود.

مبحث اول : جرایم زیست محیطی در دوران اسلامی:

انسان به عنوان اشرف مخلوقات و جانشین خداوند بر روی زمین، حق دارد از نعمتهای الهی استفاده کند؛ اما این استفاده نباید آنچنان باشد که حق دیگران در بهره‏برداری از این نعمت الهی در خطر قرار گیرد. به عبارت دیگر، انسان همان‏گونه که حق استفاده و بهره‏مندی از محیط زیست سالم را دارد، مسؤولیت درست استفاده کردن از آن را نیز بر عهده دارد.با نگاهی به وضعیت فعلی محیط زیست، در می‏یابیم که انسانها در بهره‏برداری از طبیعت و محیط زیست به مسؤولیت خود در حفظ و حراست از آن به درستی عمل نکرده‏اند. شاهد این سخن، بحران عظیمی است که محیط زیست دچار آن شده است. تخریب و نابودی روز افزون جنگلها و مراتع، نابودی گونه‏های نادر گیاهی و جانوری، آلودگی آب، خاک و هوا، استفاده از سلاحهای هسته‌ای و شیمیایی، ورود مواد نفتی و آلاینده‏های دیگر مانند: فاضلاب کارخانه‏ها و مجتمعهای صنعتی به رودخانه‌ها و دریاها، آسیب دیدن لایه ازن، بارانهای اسیدی، مصرف روز افزون سوختهای فسیلی، استفاده بی‏رویه از سموم دفع آفات نباتی و ده‏ها عامل آلوده‏کننده دیگر که نام بردن از آن‌ها فقط بر تلخ کامی و ناراحتی انسان می‏افزاید گویای این واقعیت مهم است که بشر در داد و ستد خود با محیط زیست، راه خطرناک و مهلکی را در پیش گرفته که نتیجه آن چیزی جز به خطر افتادن سلامت و حیات انسان و دیگر موجودات نخواهد بود.اندکی تأمل و تفکر در آمارهایی که همه روزه در مورد وضعیت محیط زیست بیان می‏شود، کافی است تا انسان خود را بر لب پرتگاهی احساس کند که ساخته و پرداخته خود اوست.اسلام به عنوان دینی جهان‏شمول و جامع‏نگر، مدعی است که پاسخگوی نیازهای متغیّر انسان در هر عصری است و برای کلیه روابط و شؤون او، دارای قوانین و مقرراتی است. البته این بدان معنا نیست که برای هر موضوع با عنوان خاص و متداول امروزی آن، حکم خاصی را مقرر داشته باشد؛ بلکه کلیات، اصول و قواعدی در اسلام وجود دارد، که می‏توان حکم هر موضوع را از آن به دست آورد.یکی از همین موضوعات محیط زیست است. محیط زیست با مفهوم رایج و متداول آن در عصر حاضر، بحثی کاملاً نو و تازه است که نه در اسلام و نه در هیچ مکتب دیگری سابقه نداشته است؛ اما می‏توان قواعد و مقررات مورد نیاز آن را از متون دینی استخراج کرد؛ به طوری که می‏توان یک مکتب زیست محیطی جامع را ارائه کرد.[1]

گفتار اول : نظارت بر جرایم زیست محیطی در اوایل اسلام:

«در زمان پيامبر گرامي‌اسلام (ص)، آن حضرت شخصاً نسبت به عرضه و فروش مواد غذايي نظارت مي‌كردند و اين مسأله در زمان خلفا نيز ادامه يافت و به مرور زمان، تشكيلات متمركزي به نام «حسبه» براي جلوگيري از تخلفات در زمينه هاي مختلف تشكيل شد. در مورد تاريخ پيدايش تشكيلات حسبه اختلاف نظر وجود دارد. اما بسياري از تاريخ‌دانان پيدايش حسبه به عنوان يك نهاد حكومتي منظم و معين را، به اوايل دوران خلفاي عباسي نسبت مي‌دهند.»[2]

وظيفة‌ سازمان حسبه در اعصار خلافت اسلامي‌امر به معروف و نهي از منكر در مراتب مختلف و به مفهوم وسيع آنها (كه شامل مكروهات و مستحبات شرعي و عرفي مي‌شد) بود. حسبه در سال هاي خلافت اسلامي‌از تشكيلات اداري ساده و بسيطي برخوردار بود و زيرنظر و اشراف شخص خليفه اداره مي‌شد و چه بسا شخص خليفه يا امام تصدي اكثر وظايف آنرا به عهده مي‌‌گرفت.[3]

نويسندة كتاب « الاحكام السلطانيه» در تعريف حسبه مي‌نويسد:

«حسبه عبارت است از امر به معروف وقتي كه انجام كارهاي نيك و پسنديده در جامعه به دست فراموشي سپرده شود و نهي از منكر وقتي كه ارتكاب كارهاي بد در اجتماع شيوع يابد.»[4]

و «محتسب به شخصي گفته مي‌شد كه شخص امام و يا نايبش او را براي نظارت در احوال مردم و كشف امور و مصالح عمومي‌آنان از قبيل معاملات و خريد و فروش و غذا و لباس و آب و مسكن آنان و امور مربوط به راه ها از جهت امنيت و غيره تعيين و نصب كرده باشد.»[5]

[1]– گرجی، ابوالقاسم ،۱۳۶۳، اسلام و محیط زیست، مجله نور علم، ص ۱۱۵.ش ۴،

[2] صرامي، سيف الله، 1377، حسبه يك نهاد حكومتي، ص44.قم مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، چاپ اول:

[3] منتظري،‌حسينعلي،1409، دراسات في ولاية الفقيه، ج 2، ص‌259. قم، المركز العالمي‌للدراسات الاسلاميه، چاپ دوم:

[4] ماوردي،‌ ابن الحسن علي بن محمد،  الاحكام السلطانيه ص 284.، قم،‌ مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي‌،

[5] ابن اخوه،‌ محمد بن محمد1937 ، معالم القربه في احكام الحسبه، مطبعه داروالفنون ،‌ ص 184.،

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

1392بررسی  فقهی و حقوقی جرایم زیست محیطی در قانون مجازات اسلامی