معني و مفهوم اسراف

واژه «اسراف» در لغت به معني «گزاف کاري کردن، در گذشتن از حد ميانه، تلف کردن مال، ولخرجي کردن[1] آمده است. راغب در مفردات مي گويد: «اَلسّرَف، تَجاوُزُ الْحَدِّ في کُلِّ فِعْلٍ يفْعَلُه الانْسانُ وإِنْ کانَ ذلک في الإِنْفاقِ أشْهر؛[2] اسراف به معني تجاوز از حد و معيار در هر كاري است كه از انسان سر بزند، گرچه استعمال آن در موارد زياده‏روي در انفاق مال بيشتر است. » و گاهي به خروج از اعتدال در مقدار خرج مال و زماني هم به چگونگي بذل مال و مورد آن اطلاق مي‏شود. اما بنا به مفهوم سخن راغب و روح معني «كل فعل‏»، اسراف به هر گونه تجاوزكاري و زياده‏روي گفته مي‏شود .

از بررسي اي که در معنا و مفهوم کلمه اسراف در کتب لغويين انجام داده شد، به دست مي آيد که اسراف به معناي هرگونه تجاوز و تعدي از حدود چه مالي و اقتصادي و چه اعتقادي و اخلاقي و رفتاري است .اما اسراف در اصطلاح قرآني : با مطالعه دقيق و بررسي همه جانبه ي آيات قرآني که درباره ي اسراف آمده، به دست مي آيد که اسراف در قرآن مجيد يک معناي وسيع و گسترده و مفهوم بسيار جامع و عام دارد و به معناي هرگونه كوتاهي و زياده روي و تجاوز از حد اعتدال و گرايش به سوي افراط و حتي تفريط است. [3]   اين واژه  در قرآن كريم معادل اتلاف، گشاده بازي، ولخرجي، مصرف زدگي ، زياده روي ، بيرون از حد خرج كردن مي‌باشد. [4]

واژه اسراف كه بيش از 23 بار در آيات متعدد قرآن در اشكال مختلف به كار گرفته، از اين رو تنها به معناي افراط و تفريط نيست و اختصاصي به كوتاهي و يا زياده روي ندارد. هرچند بيش تر در معناي زياده روي و افراط به كار مي رود ولي اين موجب نمي شود كه از اطلاق آن دست برداريم و تنها به معني خروج از اعتدال به سمت و سوي زياده روي بگيريم درحالي كه اين واژه دربردارنده هرگونه خروجي به سوي كم يا زياده است. كمينه و يا بيشينه در هر امري را مي توان اسراف دانست.

در كاربردهاي قرآن اسراف اختصاص به امري خاص مانند امور اقتصادي ندارد بلكه با مطالعه دقيق و بررسي همه جانبه آيات قرآني که درباره ي اسراف آمده به دست مي آيد که اسراف در قرآن مجيد يک معني وسيع و گسترده و مفهوم بسيار جامع و عام دارد که هرگونه تجاوز از حد اعتدال و انحراف ازحق و هرنوع تعدي از حدود الهي چه اقتصادي و مالي و چه در صفات و اخلاقيات و حالات نفساني و رفتار را شامل مي شود و منحصر به امور اقتصادي و مالي نيست .[5] به عنوان مثال خداوند در سوره ي زمر مي فرمايد: « قُلْ يَاعِبَادِي الَّذِينَ أَسْرَفُواْ عَلي أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ  إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا  إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيم‏[6]؛ بگو: اي بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده‏ايد! از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خدا همه گناهان را مي‏آمرزد؛ زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است‏.»

در اين آيه­ي شريفه «اسراف» به معناي «ستم نمودن بر خود» و« تجاوز نمودن از حدود الهي » است.

[1] محمد معین، پيشين ، ج1، ص266.

[2] راعب اصفهانی، پيشين، ص407

[3]  ابن منظور؛ پيشين، ج‏9، ص: 148 و نيز طبرسي؛  مجمع البيان؛تهران :ناصرخسرو، 1372ش،  ج5 ص192 و حسن مصطفوی، پيشين، ج5 ،‏ ص110

[4] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لأحكام القرآن، ج‏4، چاپ اول‏،  تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1364 ش، ص: 231 

[5] معاني اسراف در قرآن:

1) از حدّ گذشتن در گناه و نافرماني  طه/ 127،  مائده/ 32،  اعراف/ 81،  يونس/ 12 و 83،  انبيا/ 9،  يس/ 19،  زمر/ 53،  غافر/ 28 و 38.

2) از حدّ گذشتن در انفاق،  فرقان/ 67

3) زياده‌روي در خوردن يا مصرف آنچه حلال است،  اعراف/ 31،  نساء/ 6،  انعام/ 141

4) به همراه حرف «في» به دو معني:الف) افراط و زياده‌روي در كاري،  اسراء 33ب) تفريط و تقصير در عمل صالح و حق خداوند،  آل عمران/ 147.( بهاء الدين خرمشاهي، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهي، ج 1، چاپ اول،   انتشارات دوستان و انتشارات ناهيد، 1377 ش، ص 213)

[6]   زمر/53

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

نظر اسلام درباره تجمل گرايي